علت بی خوابی شبانه چیست؟ از محرکهای پنهان تا اختلالات خواب
علت بی خوابی شبانه، یکی از مهمترین چالشهایی است که همه ما در طول زندگی، کموبیش با آن مواجه شدهایم. بیخوابی در شب، عوارض و چالشهای متعددی را برای فرد ایجاد میکند و میتواند روی کیفیت کلی زندگی او تاثیرگذار باشد.
علت بی خوابی شبانه معمولا در موارد زیر خلاصه میشود:
- مصرف نوشیدنیها و خوراکیهای حاوی کافئین
- افسردگی
- استرس و فشار عصبی
- عادات ناصحیح جلوگیری کننده از خواب به موقع
- کمبود انواع ویتامین
- تغییرات هورمونی
- تغییر محل خواب
- برخی بیماریهای پس زمینهای
علت بی خوابی شبانه
نقش اضطراب، استرس و نشخوار فکری در بیدار ماندن شبانه
بدون شک، یکی از مهمترین علل بیخوابی شبانه، استرس و فشار عصبی است. زمانی که بدن ما دچار اضطراب و تنش میشود، آرامش کاهش یافته و تاثیر منفی آن را میتوان در کیفیت خواب شب مشاهده کرد. حتما در مورد هورمون ملاتونین و کورتیزول شنیدهاید. وجود استرس باعث ترشح هورمونهای کورتیزول و آدرنالین میشود. این هورمونها به صورت مستقیم روی بیخوابی تاثیر دارند. معمولا این نوع بیخوابی را میتوان به کمک ورزش، یوگا، مدیتیشن و یا داروهای آرامبخش تحت نظر پزشک، درمان کرد. دکتر معمولا در این موارد، داروهای حاوی هورمون ملاتونین را تجویز میکند.
اشتباهات رایج در سبک زندگی و بهداشت خواب که مانع استراحت میشوند
دیگر علت بی خوابی شبانه را میتوان در عادات غلط جستجو کرد. برای مثال برخی از افراد عادت دارند تا دیروقت با گوشیهای هوشمند خود مشغول شوند یا برنامههای مختلف تلویزیونی را تماشا کنند. نور آبی گوشی، میتواند وضعیت خواب شما را مخدوش کند. این عادات غلط به مرور روی ساعت خواب و کیفیت آن تاثیر میگذارند. همچنین خوردن غذای سنگین در شب و نوشیدنیهای انرژی زا یا حاوی کافئین نیز جزء عادات اشتباه است. بهتر است برای رفع این مشکلات، برنامه منظم و صحیحی برای تفریحات خود داشته باشید.
نوسانات هورمونی؛ علت بی خوابی شبانه در زنان، بارداری و دوران یائسگی
از دیگر دلایل بیخوابی شبانه باید به نوسانات هورمونی اشاره کنیم. نوسانات هورمونی به دلایل مختلفی روی میدهند که از مهمترین آنها میتوان به بارداری، یائسگی، استرس و… اشاره کرد. معمولا زنان، بیشتر با این نوع از بیخوابی در شب، دست و پنجه نرم میکنند.
این نوع علت بی خوابی شبانه، موضوعی مهم و جدی است، باید برای درمان نوسانات هورمونی، حتما به پزشک مراجعه کنید. مصرف بدون نسخه داروهای آرامبخش میتواند تاثیر مخربی روی شما داشته باشد و در برخی موارد حتی وضع شما را بدتر کند. بنابراین اگر دچار چنین مشکلاتی هستید، به جای مصرف خودسرانه دارو یا دمنوشهای گیاهی، به یک پزشک مطمئن مراجعه نمایید. پزشک با بررسی وضعیت شما و نوسانات هورمونی، بهترین داروها را برای شما تجویز خواهد کرد. در جدول زیر محرکهای ملاتونین و آرامبخشها را معرفی میکنیم.
| محرکهای منفی | محرکهای مثبت |
| نور الایدی | دوش آب گرم |
| مصرف کافئین | دمنوشهای گیاهی مثل بابونه و سیب |
| مصرف نوشیدنی انرژیزا | ماساژ درمانی اصولی |
بیماریهای جسمی و داروهایی که ساعت بیولوژیک بدن را مختل میکنند
ساعت بیولوژیک بدن، بخشی است که در هیپوتالاموس قرار دارد. این بخش از هزاران سلول عصبی تشکیل شده است و نقش مهمی در تعیین ساعات دقیق فعالیتهای مختلف ایفا میکند. یک علت بی خوابی شبانه، به هم خوردن ریتم ساعت بیولوژیک بدن است. ساعت بیولوژیک بدن، به دلایل مختلفی دچار اختلال میشود. از مهمترین علائم بر هم خوردن ریتم شبانهروزی (Circadian Rhythm) میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- مشکل در خوابیدن یا بیش از حد خوابیدن
- خستگی بیش از حد
- بیحالی و کاهش هوشیاری در طول روز
- اختلال در فعالیتهای حساس مثل رانندگی
- سردرد و مشکلات معده
حال علت بی خوابی شبانه از این نوع چیست؟ باید بگوییم که دلایل زیادی برای این نوع اختلال وجود دارد. به عنوان مثال، مصرف برخی داروهای خاص یا ابتلا به بعضی از بیماریها ممکن است باعث بروز این مشکل شوند. در جدول زیر به بیماریها و داروهای خاصی که باعث بروز این اختلال میشوند، اشاره کردهایم.
| بیماریهای تشدیدکننده اختلال ساعت بیولوژیک | داروهای تشدیدکننده اختلال ساعت بیولوژیک |
| اوتیسم (اختلال عصبی رفتاری) | کاربامازپین (برای درمان صرع یا اختلال دوقطبی) |
| سندروم اسمیت مگنیس (اختلال ژنتیکی موثر بر رشد ذهنی) | فنیتوئین (داروی ضد تشنج) |
| چاقی و دیابت | فنووباربیتال (درمان تشنج و صرع) |
| هانتینگتون (اختلال ژنتیکی سیستم عصبی) | والپروات سدیم (درمان تشنج، افسردگی، اختلال دوقطبی و…) |
| بیماریهای روانی نظیر اختلال دوقطبی، افسردگی و… | |
| بیماریهای تخریب کننده سیستم عصبی مثل پارکینسون، آلزایمر و… |
داروهای یاد شده، معمولا باعث کاهش سطح هورمون ملاتونین در بدن میشوند. به همین دلیل ریتم شبانه روزی به هم میخورد.
بررسی علل بی خوابی در شب
آیا بی خوابی شما ناشی از اختلالات جدی خواب (مانند آپنه یا سندرم پای بیقرار) است؟
گاهی اوقات علت بی خوابی شبانه به بیماریهای جدی برمیگردد. اما چطور میتوان بیماریهای جدی مربوط به بیخوابی را از سایر علتها متمایز کرد؟ باید بگوییم بیماریهایی مثل آپنه خواب و سندروم پای بیقرار، دارای علائم مشخصی هستند. با مشاهده این علائم میتوانید به وجود این بیماریها شک کنید و برای درمان به پزشک مراجعه نمایید. علائم آپنه خواب (Sleep Apnea) عبارتند از:
- خروپف با صدای بلند
- بیدار شدن شبانه برای ادرار
- نفس نفس زدن موقع خواب شب
- تنفس با صدا در خواب
- بیدار شدن با گلودرد یا احساس خشکی دهان
- سردرد پس از بیدار شدن صبح
در مقابل سندروم پای بیقرار نیز علائمی دارد که عبارتند از:
- خارش، سوزش و درد پا در هنگام خواب شب
- تکان دادن پا در شب و بیشتر موقع خواب
- حرکت مداوم پا پس از دراز کشیدن
در صورت مشاهده این علائم میتوانید شک کنید که علت بی خوابی شبانه شما، یک بیماری جدی است. سپس برای درمان به پزشک مراجعه کنید. پزشک با بررسی علائم، راهکارهای درمانی مناسب را به شما پیشنهاد میدهد.
عوارض خطرناک کمخوابی مداوم بر مغز و سیستم ایمنی بدن
بیخوابی شبانه، معمولا عوارض زیادی در پی دارد. عدم خواب به موقع و کاهش کیفیت خواب، آرامش را از شما سلب خواهد کرد و مشکلات جدی برای شما ایجاد میکند. از مهمترین عوارض کمخوابی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مشکلات روحی و روانی نظیر اضطراب، افسردگی و…
- حملات عصبی مثل تشنج
- کاهش عملکرد مثبت سیستم ایمنی
- مشکلات تنفسی مثل آسم
چه زمانی برای درمان بی خوابی شبانه باید به پزشک یا کلینیک خواب مراجعه کرد؟
تا به اینجای کار در مورد علت بی خوابی شبانه توضیح دادیم. بااینحال باید بدانید که بیخوابی به دو دسته اینسامنیا (Insomnia) اولیه و ثانویه تقسیم میشود. بیخوابی اولیه، معمولا به بیماریهای زمینهای مرتبط نیست. در مقابل بیخوابی ثانویه، متاثر از بیماریهای جسمی یا روحی است. به طور کلی اگر بیخوابی شما بیش از 1 ماه طول بکشد، تحت عنوان بیخوابی مزمن شناخته میشود.
در این صورت باید برای شناسایی علت بی خوابی شبانه بلافاصله به پزشک مراجعه کرده و سریعا تحت درمان قرار بگیرید. یکی از روشهایی که در کلینیک خواب مورد استفاده قرار میگیرد، تکنیک علمی CBT-I است. این روش یک برنامه درمانی کامل میباشد که به آموزش و کنترل رفتار صحیح میپردازد. در واقع به تثبیت و بهتر شدن بهداشت خواب (Sleep Hygiene) کمک میکند.
عوارض کمخوابی در شب
