نفخ شکم زمانی رخ میدهد که عدم تعادل در فلور روده (میکروبیوم) وجود داشته باشد، در این صورت، تعداد باکتریهای رودهای که گاز تولید میکنند، افزایش مییابد. علت نفخ شکم ناشی از عوامل مختلفی از جمله رژیم غذایی ناکافی، نوشیدنیهای گازدار، استرس و غیره است. راه حلهای این مشکل شامل رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم و مدیریت استرس است. با این وجود، علائم جدی این عارضه، نیاز به مشاوره پزشکی برای درمان مناسب دارند.
علت نفخ شکم چیست؟ چگونگی تجمع گاز در دستگاه گوارش
علت نفخ شکم ناشی از وجود مقدار قابل توجهی گاز در رودهها است. تولید بیش از حد گاز به دلایل مختلفی رخ میدهد. مهمترین علل نفخ شکم شامل بلعیدن هوا (آئروفایژیا) هنگام غذا خوردن، مصرف غذاهای گازساز، سندروم روده تحریکپذیر(IBS)، عدم تحمل لاکتوز یا گلوتن، تغییرات هورمونی و کندی حرکات دستگاه گوارش است.
رژیم غذایی اولین محرک این مشکل است.
عادات غذایی اشتباه و خوراکیهای گازساز؛ متهمان ردیف اول نفخ شدید
شایعترین عواملی که منجر به نفخ شکم میشوند مربوط به رژیم غذایی و عادات سبک زندگی هستند. غذاهای سرشار از فیبر نامحلول مانند حبوبات، کلم و پیاز و غذاهای حاوی قندهای قابل تخمیر و کربوهیدراتهای کوتاه زنجیر (FODMAPs) مانند گندم، برخی از محصولات لبنی و برخی میوهها، میتوانند در افراد حساس باعث نفخ شکم شوند.
علاوه بر رژیم غذایی به عنوان محرک این مشکل، برخی رفتارها و جنبههای مرتبط با احساسات یا شرایط شخصی نیز در ایجاد نفخ شکم نقش دارند و حتی ممکن است تعیینکننده باشند. این موارد شامل:
- خوردن بیش از حد غذا یا خوردن خیلی سریع غذا که منجر به بلعیدن هوا (آئروفایژیا) میشود.
- مصرف مقادیر زیاد نوشیدنیهای گازدار مانند نوشابه.
- خوردن غذاهای پر سدیم که به احتباس مایعات کمک میکند.
- صحبت کردن هنگام غذا خوردن، باعث بلع هوا میشود.
- سیگار کشیدن، بلع هوا را افزایش میدهد.همچنین سموم موجود در دود سیگار پوشش معده را تحریک کرده و نفخ را بدتر میکند.
- عوامل دیگر، مانند فعالیت بدنی، استرس یا تغییرات هورمونی، میتوانند هضم و جذب برخی غذاها را تغییر دهند.
سندروم روده تحریکپذیر(IBS)؛ شایعترین علت نفخ شکم مداوم و مزمن
به سندروم روده تحریکپذیر، اختلال عملکردی روده نیز گفته میشود که یک بیماری مزمن است. این سندروم با درد شکم، اسهال یا یبوست مزمن و نفخ و گاز بیش از حد مشخص میشود. این بیماری در زنان دو برابر مردان شایع است و بیشتر در افراد بین 20 تا 40 سال مشاهده میشود. به نظر میرسد افرادی که مضطرب هستند یا در معرض استرس مداوم قرار دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این اختلال هستند.
خوراکیهای گازساز
عدم تحمل غذایی؛ نقش لاکتوز، گلوتن و حساسیتهای پنهان در باد کردن شکم
عدم تحمل غذایی سیستم ایمنی را درگیر نمیکند اما آنها واکنشهای تحریکی هستند که اغلب در رودهها ایجاد میشوند و توسط اجزای برخی غذاها به عنوان مثال گلوتن یا لاکتوز رخ میدهند. عدم تحمل غذایی به دلیل عدم وجود آنزیم لاکتوز یا سایر آنزیمهای گوارشی است که معمولاً در رودهها وجود دارند و برای هضم این اجزا ضروری هستند. عدم تحمل غذایی به صورت درد معده، حالت تهوع و استفراغ، اسهال، نفخ شکم، واکنشهای پوستی، سردرد، عرق سرد یا احساس کسالت بروز میکند.
شایعترین عدم تحملها مربوط به گلوتن (پروتئینی که در برخی غلات یافت میشود) و لاکتوز (قند شیر) است. سایر عدم تحملها مربوط به تیرامین (مادهای که در پنیر، آووکادو، تمشک، شاهماهی، آبجو و مخمر و غیره یافت میشود) یا گلوتامات (مادهای که برای بهبود طعم غذا استفاده میشود) است.
عدم تحمل لاکتوز ناشی از ترشح ناکافی لاکتاز (آنزیمی که لاکتوز را هضم میکند) توسط روده است. در موارد نادر، این کمبود ارثی میباشد و علائم در بدو تولد ظاهر میشوند. در موارد دیگر، کمبود، نتیجه موقت عفونت رودهای (گاستروانتریت) است و با بهبودی از بین میرود. اغلب، ترشح ناکافی لاکتاز در بزرگسالی ظاهر میشود. این عدم تحمل به صورت اسهال، و همچنین نفخ شکم و گاز، درد شکم و غیره بروز میکند.
عدم تحمل به گلوتن و لاکتوز علت نفخ شکم
اختلالات میکروبیوم روده؛ رشد بیش از حد باکتریها (SIBO) و نفخ شدید
سندروم رشد بیش از حد باکتریهای روده کوچک، یک اختلال گوارشی است که با تکثیر بیش از حد باکتریها در روده کوچک مشخص میشود. در رشد بیش از حد باکتریهای روده کوچک(SIBO) ، حرکت محتویات روده کاهش یافته و برخی از باکتریهای طبیعی روده بیشتر تکثیر مییابند، در نتیجه منجر به اسهال و سوء جذب مواد مغذی میشود. افراد مبتلا به این بیماری، دچار ناراحتی شکمی، اسهال، نفخ و باد شکم بیش از حد میشوند.
نقش نوسانات هورمونی، استرس و اضطراب در کند شدن روند هضم غذا
استرس در ورم معده و نفخ شکم نقش به سزایی دارد. تحت استرس، بدن هورمونهای خاصی را آزاد میکند که سیستم گوارش را مختل مینماید. به عنوان مثال، افزایش تولید هورمون کورتیزول – که “هورمون استرس” نیز نامیده میشود – میتواند باعث التهاب دستگاه گوارش، هضم کندتر و افزایش گاز شود.
همچنین قبل و در طول دوره قاعدگی، 75٪ از زنان نفخ شکم را تجربه میکنند. علت نفخ شکم در دوره قاعدگی، احتباس مایعات و گاز روده ناشی از نوسانات هورمونی است. زنان باردار نیز از یبوست و نفخ شکم، عمدتاً در سه ماهه دوم و سوم رنج میبرند. از سه ماهه اول به بعد، تغییرات هورمونی هضم را کند کرده و باعث گاز، نفخ یا یبوست میشود. در دوره بارداری، مکملهای آهن نیز در افزایش نفخ و یبوست نقش دارند.
رشد بیش از حد باکتریهای روده و نفخ شدید
بیماریهای زمینهای جدی که خود را با نفخ شدید شکم نشان میدهند
نفخ شکم احساس سفتی و پری است که اغلب ناشی از تولید گاز است، اما ممکن است به دلیل یک بیماری زمینهای نیز باشد. برخی از بیماریهای زمینهای جدی که با نفخ همراه هستند شامل:
- بیماری سلیاک: بیماری خودایمنی است که توسط گلوتن ایجاد میشود و باعث التهاب روده کوچک شده و منجر به نفخ شکم میشود.
- آسیت: تجمع مایع در حفره شکمی که اغلب به دلیل بیماری کبد است و باعث نفخ قابل توجهی میشود.
- انسداد روده: در بین شرایط حاد شکم، یکی از شایعترین موارد، انسداد روده کامل یا ناقص است. انسداد روده در اثر انسداد کم و بیش کامل مدفوع و گاز در هر قسمتی از روده ایجاد میشود.این سندروم تقریباً 20 درصد از موارد اورژانسی جراحی در بیمارستان را تشکیل میدهد.
- بیماریهای التهابی روده(IBD) ، بیماری کرون (CD) و کولیت اولسراتیو(UC)، با التهاب پوشش بخشی از دستگاه گوارش، به دلیل اختلال در تنظیم سیستم ایمنی بدن، مشخص میشوند.
تفاوت نفخ طبیعی با نفخ ناشی از بیماری
| ویژگی | نفخ طبیعی | نفخ ناشی از بیماری |
| ارتباط با غذا | معمولاً پس از مصرف غذاهای نفاخ ایجاد میشود. | بدون ارتباط مشخص با غذا رخ میدهد. |
| شدت علائم | خفیف تا متوسط و قابل تحمل | بهبود کامل پیدا نمیکند یا سریع بازمیگردد. |
| علائم همراه | معمولاً علامت دیگری ندارد. | کاهش وزن، خون در مدفوع، تهوع، استفراغ، تب یا خستگی |
| علت احتمالی | پرخوری، نوشابههای گازدار، بلع هوا، مصرف حبوبات و کلم | IBS، عدم تحمل لاکتوز، سلیاک، SIBO، بیماریهای التهابی روده یا انسداد روده |
| نیاز به مراجعه به پزشک | معمولاً خیر | در صورت تداوم یا وجود علائم هشدار، ضروری است. |
در صورت تداوم نفخ، مراجعه به پزشک ضروری است.
روشهای درمان فوری و زمان حیاتی برای مراجعه به متخصص گوارش
گاهی اوقات نفخ شکم با درد شدید یا مبهم همراه است که اغلب نشان دهنده یک مشکل گوارشی میباشد. با این وجود، اگر این علامت در کنار خستگی مداوم رخ دهد، هوشیاری ضروری است. کاهش اشتها نیز میتواند یک علامت باشد و در صورت تداوم باید نگران کننده باشد. علاوه بر این، شروع تب میتواند نشانه عفونت نهفتهای باشد که نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد. این تظاهرات بالینی مربوط به نفخ شکم، همگی دلایلی برای مراجعه فوری به پزشک برای شناسایی علت دقیق و شروع درمان مناسب هستند.
اگر علت نفخ شکم شما مداوم است و با علائمی مثل کاهش وزن بیدلیل، خون در مدفوع، اسهال شدید شبانه، تهوع و استفراغ یا تب همراه شده، نباید به درمانهای خانگی بسنده کنید و باید فوراً به متخصص گوارش مراجعه کنید.
